human touch

УС-АМЬДРАЛ, БАЙГАЛ-БАЯР БАЯСГАЛАН/Terelj river is getting smaller and smaller

ÒÝÐÝËÆÈÉÍ ÃÎË ØÈÐÃÝ×ÈÕÂÝË ÁÀßÐ ÁÀßÑÃÀËÀÍ ÌÀÀÍÜ ÕÀÌÒ ØÈÐÃÝ×ÈÕ ÃÝÝÄ ÁÀÉÕ ØÈà

Ìèíèé áèå Òýðýëæèéí øóãóéä õºëä îðæ, Òýðýëæèéí ãîëûí ýðýãò òîãëîæ ºññºí áèëýý. Áè òºäèéã¿é ýýæ ìààíü íÿëõ áàãà íàñàà ýíä ¿äýæ, õóó÷èí Òºâ àéìãèéí Áàÿíç¿ðõ ñóìûí õàðúÿàò ýìýý, ºâºº ìààíü Ìîä Àðààì ãýäýã ãàçàð îëîí æèë íóòàãëàæ áàéñàí.  

Áàðàã õ¿í á¿ð ë ººðèéí òºðæ, ºññºí ãàçàð øîðîîíä õàéðòàé áºãººä ìàãòàæ ÿðèõ áàéõ. Áè ÷ òýð æàìààñ ãàæñàíã¿é. Ãýõäýý çàðèì õ¿í ÿìàð íýã ãàäààäûí ãî¸ìñîã îðíû äàëàéí ýðýãò ÷ þìóó, òîì õîòîä àìüäðàõ þìñàí õýìýýí ìºðººäºí ÿðèõ þìóó, ººð íóòãèéí ñàéõàí çóðàã õàðààä “Èéì ãàçàð àìüäàðâàë ìºí ñàéõàíàà” ãýæ ÿðüæ áàéõûã ñîíññîí. Õàðèí ìèíèé õóâüä àìüäðàí ñóóõûã ìºðººääºã íýã ë ãàçàð áàéäàã. Òýð íü Õýíòèéí íóðóóíû ñàëáàð óóëñààð õ¿ðýýëýãäñýí, Òýðýëæèéí ãîë ãàðóóò òîõèîõ øóãóéí áÿöõàí ÷ºëºº, Òýðýëæèéíõýí “Ãîëûí öààäàõ” ãýæ íýðëýäýã ãàçàð áèëýý.  

Îëîí ë àìðàã÷, æóóë÷èä õèéãýýä ÿâóóëûí õ¿ì¿¿ñ ¿¿ãýýð äàéðàí ºíãºð÷ áàéñàí. Öýëèéñýí òàë íóòàãò äàññàí íýã õ¿í “Õààøàà ë õàðâàë ìîä, óóëàí äîòîð ÷èíü õàðàà áàéõã¿é õýö¿¿ þìàà” ãýæ áàéñàí ÷ îëîí õ¿ì¿¿ñ Òýðýëæèéã   ñàéõàí áàéãàëüòàé ãýæ ÿðüäàã. Ìèíèé õóâüä ãýâýë õ¿¿õýä íàñíû ìààíü äóðñàìæ äóðäàòãàë ýíý ãàçàðòàé õîëáîîòîé ó÷ðààñ, òýð äîòðîî õàéðò ýìýý ìààíü ýíý ãàçàð øîðîîíä øèíãýñýí áîëîõîîð òýð¿¿ áè Ãîëûí öààäàõàà îíöãîé èõýýð õàéðëàäàã.Àâèð÷ ãàðààä àëñûí áàðàà õàðúÿ ãýâýë óóëñ, òºðºë á¿ðèéí ìîä áóò, ñýëæ øóìáàí ñýð¿¿öüå ãýâýë ãîë, óñíû öýíãýã áóëàã, ò¿¿å ãýâýë îëîí òºðëèéí æèìñ öýöýã, õàðàí áàÿñúÿ ãýâýë îëîí ºíãºò øóâóóä ãýýä ¸ñòîé þì þìòàé ãàçàð. Òàë ãàçàð ¿çüå ãýâýë õýäèé æààõàí çàéòàé ÷ Çààí Òýðýëæèéí òàë õýìýýõ ñàéõàí òàë ÷ áèé. 

Îäîî õàâðûí óðü îðîõ öàã èðæýý. Òýðýëæèä õàâðûí óðü õîòûíõîîñ îãò ººðººð áàñ òóí òààòàé îðäîãñîí. Ýðãýí òîéðîí íàì ã¿ì, äýýð óòàà òîðòîãã¿é õºâ õºõ òýíãýð öýëèéãýýä, õýäýí ìàëûí ìààíü çîî òýíèéõ öàã îéðòîæ áàéãààã áîäîõîîð áàÿð òºðäºã. Ìîäîä í¿â í¿öãýí, ñàëõèòàé, æèíäýì õ¿éòýí, ¸îçã¿é ãýìýýð õàâðûí ºäºð ÷ òýðõýí íýã íóòãàà õàðæ çîãñîõäîî áàéãàëèéí ãîî ¿çýìæ òºãñ áàéäëûã ìýäðýí, ç¿éðëýìã¿é ñàéõàí ñýòãýëèéí öýíãýëä àâòäàãñàí. Óëìààð öàã íààøèëæ, ýð¿¿ë õºðñºí äýýð öàñ õàéëàõàä ÷èéãíèé òààòàé ¿íýð ¿íýð ¿íýðòýíý. Õºðñ ìóóòàé ãàçàð õàâðûí ñàëõè òîîñ øîðîî áîñãîí õýö¿¿ áàéäàã áîë óðüä æèëèéí öàãààí ºâñ õºðñºí人 õýâýýð áàéãàà, äýýðýýñ íü ìîä èõòýé õàíãàé ãàçàð äýýðõè áýðõøýýë òîõèîëäîõã¿é.  

Õàâðûí ¿íýð, íàìàð, ºâºë, çóíû ¿íý𠺺𠺺ð. Ò¿¿í äîòðîî íàìàð óíàñàí íàâ÷èñ, çóíû áîðîî, õàâðûí íÿëõ íîãîî, àðèóí óðãàìëóóäûí ¿íýð, áàéãàëüäàà óóñàí çîõèöñîí áóÿíò ìàë ñ¿ðýã, áóóö, àðãàëûí óòààíû ¿íýð…Ñýòãýëä äîòíî ýäãýýð ¿íýðèéã ñàëõèí ñýâøýý òàðààíà.Çóí áîëîõîä õ¿¿õýä áèäíèé æàðãàë èðýõ øèã áîëíî. Ãîëûí äýðãýä ºññºí õ¿¿õä¿¿ä õýçýýíèé ë ãîëîîñ ñàëäàãã¿é õîéíî çóíæèí ãîëûí ýðýã äýýð òîãëîæ ºíæèõ øèã æàðãàë õîâîð. Áàãà áàéõäàà æèæèã ãîëîîñîî ñàëàõã¿é, àðàé òîì áîëîîä Èõ ãîë áóþó ýíý áèåèéã ìààíü óíäààëàã÷, àðèóí òóíãàëàã Òýðýëæèéíõýý ãîë äýýð øàâàéãàà õàíàòàë òîãëîíî.Óëìààð æèìñ áîëîâñðîõîä óëààëçãàíà, ìîéëîî ýðãýí òîéðíû øóãóéãààñàà ë ò¿¿÷èõäýã áàéñàí öàã áàðàã ë ñàÿõàí. Õàæóóãûíõàà óóëíààñ õàä, ã¿çýýëçãýíýý, àíüñàà, õàðèí íýðñ, ¿õðèéí í¿äèéã áîë àðàé õîëîîñ ò¿¿íý. Åðººñºº ë èéì ñàéõàí æèìñýí äóíä àìüäàð÷ áàéæ. ªâëèéí òà÷èãíàñàí õ¿éòýíä ìºí ë ãîë äýýðýý ãóëãàæ òîãëîíî. Èéíõ¿¿ öýíãýã àãààðûã íü àìüñãàëæ ºäèé çýðýãòýé õ¿í áîëñîí ãàçàð ìààíü îäîî ÿìàð áàéäàëòàé áàéíà âý? 

Õ¿í àëèâàà õ¿íèéã þìóó ç¿éëèéã ìàø èõýýð õàéðëàâàëýðãýýä çîâæ øàíàëàõ ¿å áàéõ þì. Ýíý áîë Òýðýëæèéí ãîëûíõîî ãàðìàí äýýð çîãñîîä õàðæ áàéõàä òºðñºí áîäîë ø¿¿. Æèë èðýõ á¿ð ë óëàì óëìààð øèðãýæ, æààõàí áîðîîíîîð ë èõ ¿åðëý÷èõäýã áîëæ. Ýíý ãîë ìààíü øèðãý÷èõâýë ñýòãýëèéí äîòîðõè áàÿð áàÿñãàëàí ìààíü õàìò øèðãý÷èõ ãýýä áàéõ øèã. Ãîëä ñàâàíãèéí õººñ áàéòóãàé ñ¿¿ õóòãàñàí øàíàãà ÷ îðóóëäàãã¿éñýí. Ãýòýë ìàíàé Òýðýëæèéíõýí ÷ õóâöàñ õóíàðàà çàìáàðààã¿é óãààõ þì, õîòûí àìðàã÷èä ÷ ìàøèíàà óãààõ þì. ßäàõäàà òºìïºí ñàâàíä óãààãààä õèð õººñòýé óñàà ýðãýýñ æààõàí ÷ áîëîâ õîëõîí àñãà÷èõäàã áîëîîñîé. Ñàÿõíû ºäºð òóòìûí ñîíèí äýýð Òýðýëæèéí ãîëûí ýõýíä õèìèéí áîäèñîîð àëò óãààñíààñ ãîë ìàø èõ áîõèðäñîí òóõàé áè÷æýý.  

Ìîäûã ÷, ¿ã¿é ìºí èõýýð õÿðãàæ áàéíà. Öýöãýí äóíä àìüäàð÷ áàéñàí ÷ áè õ¿¿õýä áàéõààñàà ë ä¿¿ íàðàà öýöýã èõ ò¿¿âýë äóðã¿éöäýã, ìîäîí äóíä àìüäàð÷ áàéñàí ÷ çóí, íàìàð, õàâðûí óðèí äóëààí öàãò çºâõºí ãàçàð óíà÷èõñàí ìº÷èð, ãèø¿¿ ò¿¿ëãýæ ãàëëàäàã áàéñàí. Òýðòýý òýðã¿é ºìõðººä óíà÷èõñàí ìîä, ãèø¿¿ çºí人 áàéõàä ìàíàé òýíäõèéíõýí ìîäûã ñîð÷èëæ ò¿ëýõ áóþó, õîëõîí ÿâàõààñ çàëõóóðäàã þìóó òýð õàâèéíõàà õàéðàí ñàéõàí ìîääûã ñ¿õäýæ, õºðººäººä ë ò¿ëýõ þì. Ýíý öàãààí ñàðààð î÷èõîä õàìãèéí îéð áàéäàã áóëãèéíõàà ýõýí äýýð áàéäàã ãàíö ìîäûã òàéðààä àâ÷èõàæ. Äààí ÷ äýý. Äàíäàà ë ìèíèé ààâ, ºâºº øèã íàñíû õ¿ì¿¿ñ àòëàà ÿàãààä ýðäýíýò áàéãàëèà õàéðëàõ óõàìñàðã¿é áàéäàã þì áý? 

Òýäíèéã ÿàâ÷ çºâòãºõ àðãàã¿é ÷ öººí õýäýí îðøèí ñóóã÷äûí ò¿ëñýí ìîäíû õýìæýý ìîä õèéæ ìàøèí ìàøèíààð ãàðãàäàã ÷àäëàðõàã õ¿ì¿¿ñèéí ñ¿éòãýñíèé õààíà íü õ¿ðýõã¿é ýý. Çàðèì õ¿í õîéø, íóòãèéí ã¿íð¿¿ ìîä õèéõ àæèëä îðæ õýäýí òºãðºãòýé çîëãîëîî ãýæ ÿðüæ áàéñàí. Ìàãàäã¿é ìîäûã íü õàéð íàéðã¿é îãòîëñíîîñ Òýðýëæèéí ãîë óëàì á¿ð íàðèéñ÷, áàãàñ÷ áóé áèç. Äýýð áè÷ñýí÷ëýí íàÿí õýäýí îíä áàðàã òàâ àëõààä ë æèìñýý ò¿¿÷èõäýã áàéñàí. Óãèéí áàÿí õàíãàé áîëîõîîð îäîîãîîð àðàé ÷ õîâîð æèâýð áîë÷èõîîã¿é ÷ ãýñýí áàñ ë íýëýýí ÿâæ áàéæ æèìñ ò¿¿äýã áîëñîí. Àëü áîëîõ õóðäàí èõýýð ò¿¿õ çîðèëãîîð æèìñíèé ìîäíû ìº÷ðèéã õóãà÷èí, õóãàëàõàà øàõàí áºõèéëãºæ áàéãàà õ¿ì¿¿ñèéã õàðààä ñýòãýë ºâäºæ áàéñàí. Àí àìüòíàà õàéðëàõ òàëààð áàðàã ë íîéëü õ¿ì¿¿ñ áàéäàã þì áàéíà ëýý. Øóâóóíû ºíäãèéã õàãàëæ, àíãààõàéíõ íü àìèéã õºíºº÷èõäºã õ¿¿õä¿¿ä ìàíàé õîòîíä áàéäàã. Ýýæ ààâ íü ÿàãààä þó ÷ õýëäýãã¿é þì áîë. Áè 2002 îíû çóí õàãàëñàí ºíäºã, àìèéã íü õºíººñºí àíãààõàéã õàðààä ýõ øóâóóã íü ë èõ ºðºâäñºí. Òýð õ¿¿õä¿¿äèéí çàðèìòàé óóëçñàí. ¯åèéíõ íü õ¿¿õä¿¿ä òèéì àæèë õèéæ ÿâàõàä ýðýãòýé ä¿¿ ìààíü òýð õººðõºí àíãààõàéíóóäûã àëàõ áàéòóãàé çýðëýãøñýí ìóóðûã õ¿ðòýë õàðààä ºõººðäºí èëæ áàéñàí.ªìíºõ æèë íýãýí ñîíèí äýýð, íýã õ¿í ÿâæ áàéãààä Òýðýëæèéí íýã óóëíààñ ýðäýíèéí ÷óëóó îëñîí òóõàé ìýäýýëýë ãàðàõàä ¸ñòîé àéæ, õóäëàà áàéãààñàé, ýðäýíý íü áàéäàãñàí óó, îëò íü áàéäàãñàí óó Òýðýëæèä ë áèòãèé áàéãààñàé ãýæ õ¿ñ÷ áàéñàí. Çàðèì ãàçðóóä øèã ãàçðûí õýâëèéã íü óõààä, áàéãàëü îð÷íûã íü áàëëààä õàÿ÷èõâèé ãýõýýñ ë òýãòëýý èõ àéñàí íü òýð ø¿¿ äýý. Òýðýëæèéí ãîëûí öààõíà òàëûí ýíý õýñýãõýí ãàçàð í¿ä, ñýòãýë áàÿñãàñàí õýâýýð áàéãààä ãîë ìààíü òóñàëæ áàéõ øèã. Ãîë áàéãààã¿é áîë àìðàã÷èä òºâººñ õ¿ð÷ èðýýä ìîä õóãàëæ ãàë àñààí, àðõè óíäààíûõàà øèë, õîãîîð áîõèðäóóëäóóëààä äóóñíà ø¿¿ äýý. Óõàìñàðòàé õ¿ì¿¿ì çºí人 áàéäàã ÷ åð íü äèéëýíõè íü íýã èéìýðõ¿¿ ë áàéãèéã áè õàðæ ìýäñýí.  

Áàéãàëü õàìãààëàã÷èä ìààíü óëàì èõ ç¿éë õèéãýýñýé. “Ãîâèéí çýðýãëýý”, “Èíãýõ ãýýä áàéñàí þì” êèíîí äýýð ãàðäàã øèã áàéãàëü, àí àìüòíàà ñýòãýëýýñýý õàéðàëäàã, çºâõºí çîîñíû í¿õýýð õîðâîîã õàðäàãã¿é õ¿ì¿¿ñ îëøðîõ àâààñ ìºí èõ òóñòàéñàí. Á¿õ ë ç¿éëä õºðºí㺠ìºí㺠ãýæ ÿðüäàã áîëñîí áîëîõîîð öàëèí íü áàãà ó÷èð òýä áàéãàëèà ñàéí õàìãààëæ ÷àäàõã¿é áàéíà ãýõ áèç. Õºðºí㺠ìºí㺠÷óõàë ÷ ñýòãýë ãýäýã òîì ç¿éëèéã îðõèãäóóëààä áàéõ øèãýý. Ñýòãýëã¿é, ñóâäàã õ¿í õè÷íýýí ºíäºð öàëèí àâëàà ÷ áàéãàëèà õàìãààëúÿ ãýõýýñýý èë¿¿ óëàì ë öààø èõèéã îëîõ þìñýí ãýæ øóíàõã¿é ãýæ ¿¿. Õàðèí ñàéõàí ñýòãýëòýé õ¿í áîë õàìààã¿é ìóóõàé ç¿éë õèéæ ÷àäàõã¿é ø¿¿ äýý.  

Áè áàéãàëüä îãò ãàð õ¿ðýõã¿é áàéÿ ãýñýíã¿é àøèãëààä îëñíîî çºâ ç¿éòýé çàðöóóëæ, õýä äàõèí ¿íý õ¿ðãýæ, áóöààä áàéãàëèà íºõºí ñýðãýýæ ÷àääàãñàí áîë áàñ ÿàõàâ. Ãýâ÷ ìàíàéõàí èéì áèë ¿¿. “¯íýí” ñîíèíä “Áàéãàëèà ìºëæèæ áàÿæèõ íü õîîñîð÷ ÿäóóðàõûí ýõëýë” íýðòýé íèéòëýë ãàð÷ýý. Ìèíèé áèå ¿¿íòýé ¿íýõýýð ñàíàë íèéëæ áàéíà. ̺ëæèæ áàÿæñàí õºðºí㺺 ÿäàõäàà ¿ð àøèãòàé ç¿éëä çàðöóóëàëã¿é çóãàà öýíãýë, õýò òàíñàãëàë õººöºëäºæ ÿâäàã áàÿí õ¿ì¿¿ñ ìàíàé çºí人 óëñàä áàéäàã þì øèãýý…